Omdat we nu eenmaal in een dichtbevolkt gebied leven, moet het bouwen goed geregeld worden. Er bestaat dan ook een veelheid aan bouwvoorschriften en regels. Ze verschillen per bouwwerk en per situatie en veranderen regelmatig. Dat maakt het aanvragen van een bouwvergunning soms tot een ingewikkelde zaak. Daarom is het belangrijk uzelf van tevoren goed te informeren.
Hieronder een stappenplan

1. Wel of geen bouwvergunning
2. Overige vergunningen
3. Het bestemmingsplan
4. Het bouwbesluit en de Bouwverordening
5. Welstand
6. Leges
7. Buren

1. Wel of geen bouwvergunning?
Per 1 januari 2003 is de Woningwet veranderd. Dit betekent dat er nieuwe spelregels gelden voor het bouwen van en aan woningen, kantoren, winkels en andere bouwwerken.
De nieuwe Woningwet kent drie categorieën bouwwerken: vergunningsvrij, licht-bouwvergunningplichtig en regulier bouwvergunningplichtig. Welke bouwwerken vergunningsvrij zijn en voor welke bouwwerken u een lichte bouwvergunning nodig hebt, is vastgelegd in het Besluit bouwvergunningsvrije en licht bouwvergunningplichtige bouwwerken.

Alleen voor kleine bouwwerken hebt u in de regel geen bouwvergunning nodig. Bijvoorbeeld voor het maken van een afscheiding tussen balkons of dakterrassen, voor zonweringen of rolluiken, voor dakkapellen en bijgebouwen aan de achterkant van uw woning. Let wel: dit geldt alleen als uw bouwplan voldoet aan alle voorwaarden voor vergunningsvrij bouwen.
Als u geen bouwvergunning nodig hebt, hoeft u geen rekening te houden met het bestemmingsplan en de bouwverordening maar wel met het Bouwbesluit. En uw plan wordt niet vooraf getoetst aan gemeentelijke welstandseisen. Dit laatste betekent niet dat u alle vrijheid hebt. Want als u iets bouwt wat ernstig afwijkt van de omgeving of constructief niet in orde is, kan de gemeente u verzoeken het bouwsel aan te passen.
Hebt u wel een bouwvergunning nodig, dan kunt u deze aanvragen door middel van een speciaal daarvoor bestemd formulier (zie ook: bouwvergunning aanvragen). 
Op www.vrom.nl/woningwet vindt u alle regels over bouwen en verbouwen, en een module waarmee u snel en eenvoudig kunt uitzoeken of, en zo ja welke bouwvergunning u nodig heeft.

2. Overige vergunningen
Het is mogelijk dat u ook andere vergunningen dan alleen een bouwvergunning moet hebben, zoals een aanlegvergunning, monumentenvergunning of sloopvergunning.

3. Het bestemmingsplan
Voordat u bouwplannen maakt, kunt u het beste even nagaan of uw voornemens wel passen binnen het bestemmingsplan. Dit plan beschrijft waarvoor de grond moet worden gebruikt: bijvoorbeeld voor kantoren, winkels, recreatie of bewoning. Er staat ook in of er gebouwd mag worden en zo ja, onder welke voorwaarden. Is uw bouwplan in strijd met het bestemmingsplan? In dat geval wordt uw bouwaanvraag mede beschouwd als een verzoek om een vrijstelling van de bestemming. Deze vrijstelling kan pas verleend worden als uw plan past binnen de mogelijkheden die de gemeente hiertoe heeft.

4. Het Bouwbesluit en de Bouwverordening
Het Bouwbesluit geeft de minimale technische eisen waaraan een bouwwerk moet voldoen. Deze eisen zijn ingevoerd om de veiligheid en gezondheid te garanderen. Ook dienen ze het milieu. Ze gelden voor het hele land en voor alle bouwwerken, dus ook de bouwwerken waar geen vergunning voor nodig is.
Meer informatie hierover kunt u opvragen bij de gemeente, bij een architect of op http://www.vrom.nl/.
In de (gemeentelijke) Bouwverordening staan onder andere voorschriften die te maken hebben met slopen, bodemonderzoek, gebruiksvergunningen, en de aansluiting op gas, water, elektra, en riolering.

5. Eisen van welstand
Een onafhankelijke welstandscommissie beoordeelt het uiterlijk van het bouwplan en of het plan in de omgeving past. Wordt het plan op deze punten afgewezen, dan krijgt u hierover schriftelijke uitleg.

6. Leges
Aan het verkrijgen van een bouwvergunning zijn kosten verbonden. Dit bedrag is afhankelijk van diverse factoren. U vindt alle tarieven in de tarieventabel behorende bij de Legesverordening.

7. Buren
Vergeet ook uw buren niet. Bespreek uw plannen met hen, ook als u geen bouwvergunning nodig heeft. Want uiteindelijk (ver)bouwt u toch om uw wooncomfort te vergroten en dat doet een burenruzie zeker niet.
In sommige gevallen is zelfs een toestemming van uw buren vereist. Meer daarover vindt u in Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek.